Ақпараттық технологиялар қарыштап дамыған қазіргі кезеңде кітаптың құндылығы бұрынғыдан да арта түсті. Өйткені кітап оқу адамның ой-өрісін кеңейтіп қана қоймай, оның сыни ойлау қабілетін дамытады, сөздік қорын байытады, ұлттық тарих пен мәдениетті терең тануға мүмкіндік береді. Сондықтан Қазақстанда кітап оқу мәдениетін қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі маңызды бағыттардың біріне айналып отыр. Бұл міндет білім беру жүйесінде жүзеге асырылып жатқан реформалармен, мемлекеттік тілдің дамуына бағытталған саясатпен және ұлттық құндылықтарды дәріптеуге арналған жобалармен тығыз байланысты. Бүгінгі мектептің міндеті – тек сапалы білім беру ғана емес, сонымен бірге кітапты өмірлік серік ете алатын, рухани дүниесі бай, ізденімпаз және елінің болашағына жауапкершілікпен қарайтын тұлға тәрбиелеу.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөздерінде бірнеше рет кітап оқу мәдениетін қалыптастырудың маңызын атап өтіп, оқырман ұлт қалыптастыру елдің интеллектуалдық әлеуетін арттырудың негізгі тетіктерінің бірі екенін айтқан болатын. Осыған байланысты елімізде түрлі әдеби жобалар, оқу марафондары, кітап оқу байқаулары мен шығармашылық сайыстар тұрақты түрде ұйымдастырылып келеді. Мұндай бастамалар балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастырумен қатар, олардың кітапқа деген қызығушылығын арттырып, әдеби талдау жасау, көркем шығарманың идеялық мазмұнын түсіну және өмірлік құндылықтарды бағалау қабілетін қалыптастырады. Бұл жұмыстар «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасының негізгі бағыттарымен де үндеседі. Бағдарламаның басты мақсаты – білімді ғана емес, адал, жауапты, еңбекқор, елін сүйетін және ұлттық құндылықтарды құрметтейтін азамат тәрбиелеу.
Осы мақсаттарды жүзеге асыру жолында ұйымдастырылып жатқан маңызды жобалардың бірі – «Кітап оқитын ұлт» бастамасы. Аталған жоба кітап оқу мәдениетін кеңінен насихаттауға, оқушылардың әдеби шығармаларға деген қызығушылығын арттыруға және ұлттық руханияттың асыл мұраларын жас ұрпаққа кеңінен танытуға бағытталған. Әсіресе қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармаларын оқу арқылы оқушылардың тарихи санасын қалыптастыру, адамгершілік қасиеттерін дамыту және ұлттық тәрбиені күшейту көзделеді. Осындай мазмұнды жобалар жастардың кітаппен достасуына ғана емес, олардың ойлау мәдениетін, талдау жасау қабілетін және сөз саптау шеберлігін дамытуға да ықпал етеді.
Осындай тағылымы мол іс-шаралардың бірі Мақтаарал ауданындағы №59 жалпы білім беретін мектеп базасында өтті. «Кітап оқитын ұлт» жобасы аясында ұйымдастырылған білім сайысы қазақтың батыр ұлы, Халық Қаһарманы, көрнекті жазушы Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» повесін оқуға арналды. Бұл шығарма қазақ әдебиетіндегі тәрбиелік мәні жоғары еңбектердің бірі ретінде бағаланады. Онда ұлттық тәрбие, ата-ана өнегесі, үлкенге құрмет, туған жерге сүйіспеншілік, адалдық пен еңбекқорлық секілді мәңгілік құндылықтар кеңінен көрініс тапқан. Сондықтан шығарманы оқу арқылы оқушылар тек әдеби мәтінді меңгеріп қана қоймай, өмірлік маңызды тәлім-тәрбие алады.
Байқаудың негізгі мақсаты – «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы аясында жас ұрпақтың бойында жауапкершілік, адалдық, ұлттық рух, тарихи сана және адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру. Сонымен қатар оқушылардың кітап оқу мәдениетін дамыту, көркем шығарманы терең түсіну қабілетін арттыру, әдеби талдау жасау дағдыларын жетілдіру және оқырмандық белсенділігін көтеру көзделді. Мұндай сайыстардың тәрбиелік маңызы ерекше. Өйткені кітапты саналы түрде оқыған бала өз ойын еркін жеткізе алады, сөздік қоры молаяды, дүниетанымы кеңейеді және өмірдегі түрлі жағдайларға сыни көзқараспен қарауды үйренеді.
Байқауға қатысқан оқушылар Бауыржан Момышұлының шығармасын жан-жақты меңгеріп келгендерін дәлелдеді. Олар шығармадағы оқиғаларды, кейіпкерлердің мінез-құлқын, автордың негізгі ойын және тәрбиелік маңызын талдап, өз білімдері мен зеректіктерін көрсетті. Қатысушылардың жауаптары олардың кітапты жай ғана оқып шықпағанын, мазмұнын терең түсініп, шығарманың идеялық ерекшеліктерін жан-жақты саралағанын аңғартты. Бұл – мектептерде кітап оқуға деген қызығушылықты арттыру бағытындағы жұмыстардың нәтижелі жүргізіліп келе жатқанының айқын дәлелі.
Сайыс қорытындысы бойынша №1 Мырзакент мектеп-гимназиясының 9 «Б» сынып оқушысы Махулова Жансая Бас жүлдені жеңіп алды. Оның жетекшісі – Калжигитова Джамиля. Бас жүлде иегері шығарманы терең талдап, қойылған сұрақтарға жан-жақты жауап беру арқылы өзінің жоғары дайындық деңгейін көрсетті. Бұл жеңіс оқушының жеке еңбегімен қатар, жетекші мұғалімнің кәсіби дайындығы мен жүйелі жұмысының нәтижесі екенін де айқын аңғартты.
Байқауда І орынға екі оқушы лайық деп танылды. №1 Мырзакент мектеп-гимназиясының 7 «В» сынып оқушысы Төреқұл Айару жоғары білім деңгейін көрсетіп, жүлделі орын иеленді. Оның жетекшісі – Утегенова Гульмира. Сонымен бірге «Абай» жалпы білім беретін мектебінің 6-сынып оқушысы Жолдасбек Нурила да үздік нәтиже көрсетіп, І орынға ие болды. Оқушыны байқауға тарихи әрі әдеби тұрғыдан сапалы дайындаған жетекшісі – Сапарбекова Меруерт. Бұл жетістіктер ұстаздар мен шәкірттердің бірлескен еңбегінің нәтижесі екенін көрсетеді.
ІІ орын иегерлері қатарында да Мақтаарал ауданының талантты оқушылары болды. №1 Мырзакент мектеп-гимназиясының 7 «Г» сынып оқушысы Кенжебек Інжу, жетекшісі Тілеулиева Гүлнұр, сондай-ақ осы мектептің 8 «Д» сынып оқушылары Кенжебек Жансезім мен Жақсылық Ақбота, жетекшісі Топышова Динара, жоғары нәтиже көрсетті. Сонымен қатар «Қ.Қайсенов» атындағы жалпы білім беретін мектептің 8 «А» сынып оқушысы Барсиддин Ақмарал да ІІ орынға ие болып, жетекшісі Ешмұрзаева Рахимамен бірге лайықты марапатқа қол жеткізді. Бұл нәтижелер аудан мектептерінде әдеби білім беру мен кітап оқуға баулу жұмыстарының жүйелі түрде жүргізіліп жатқанын дәлелдейді.
Байқау барысында жеңімпаздармен қатар ерекше белсенділік танытқан оқушылардың еңбегі де назардан тыс қалмады. Сайыс кезінде өзінің білімімен және шығармашылық қабілетімен көзге түскен 13 оқушы ынталандыру сыйлықтарына ие болды. Сонымен бірге жоғары дайындық деңгейін көрсеткен тағы 10 оқушы арнайы Алғыс хаттармен марапатталды. Мұндай марапаттар балалардың кітап оқуға деген ынтасын арттырып қана қоймай, олардың жаңа белестерді бағындыруға деген құлшынысын күшейтеді.
Сайыстың жоғары деңгейде ұйымдастырылуына «ОЙ ҚАМШЫ» әдеби-тарихи білім жобасы демеушілік көрсетіп, жеңімпаздарға ақшалай сыйлықтар табыстады. Бұл қолдау оқушылардың білімге деген қызығушылығын арттыруға, кітап оқуды насихаттауға және дарынды жастарды ынталандыруға бағытталған маңызды қадамдардың бірі болды. Қоғам тарапынан осындай жобаларға көрсетілетін қолдау жастардың білімге ұмтылысын күшейтіп, оқырман мәдениетінің дамуына оң ықпал етеді.
Бүгінде Қазақстанда кітап оқу мәдениетін қалыптастыру бағытындағы жұмыстар мемлекеттік саясаттың маңызды құрамдас бөлігіне айналып отыр. Бұл бағыттағы бастамалар мемлекеттік тілдің дамуына, ұлттық әдебиетті насихаттауға және жас ұрпақтың рухани дүниесін байытуға ерекше үлес қосуда. Сонымен қатар «Келешек мектептері» ұлттық жобасы мен 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» бағдарламасы аясында да оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру, кітап оқу дағдысын дамыту, шығармашылық қабілеттерін жетілдіру және ұлттық құндылықтарды дәріптеу мәселелеріне басымдық берілуде. Мұндай мемлекеттік бастамалардың тиімді жүзеге асуы мектептердегі әдеби жобалар мен тәрбиелік іс-шаралардың мазмұнымен тығыз байланысты.
Бауыржан Момышұлының шығармаларын оқу – тек әдеби білім алудың ғана емес, жас ұрпақтың азаматтық ұстанымын қалыптастырудың маңызды құралы. «Ұшқан ұя» шығармасы арқылы оқушылар ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, туған жерді қадірлеу, еңбекқорлық, адалдық, намысшылдық және ұлттық тәрбиенің мәнін терең түсінеді. Осындай шығармаларды оқу арқылы қалыптасқан рухани құндылықтар жасөспірімнің өмірлік көзқарасына оң ықпал етіп, оның тұлғалық дамуына негіз болады.
Қорытындылай келе, №59 жалпы білім беретін мектепте өткен «Кітап оқитын ұлт» жобасы аясындағы білім сайысы кітаптың қоғамдағы орны мен ұлттық әдебиеттің тәрбиелік маңызын тағы бір мәрте айқын көрсетті. Бауыржантанушы жас өрендердің жоғары деңгейде білім көрсетіп, үздіктер қатарынан көрінуі – аудан мектептерінде кітап оқу мәдениетін қалыптастыру бағытындағы жұмыстардың нәтижелі екенін дәлелдейді. Жеңімпаздар мен жүлдегерлердің жетістігі – олардың жеке ізденісінің, ұстаздарының кәсіби еңбегінің және білімге деген құштарлығының жемісі. Осындай тағылымды жобалар көбейген сайын кітап оқуға қызығатын, ұлттық әдебиетті құрметтейтін, тарихи санасы қалыптасқан, ой-өрісі кең әрі рухани бай ұрпақ тәрбиелеу ісі де жаңа деңгейге көтеріле беретіні сөзсіз.
