АРЫСТА ШАХМАТ ПЕН ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚҚА ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҚ АРТУДА

Дене күшін талап ететін спорт түрлерімен қатар адамның ойлау қабілетін, есте сақтауын, есептеу дағдысын және шешім қабылдау жылдамдығын жетілдіретін ойындарға да сұраныс бар. Соның ішінде шахмат пен тоғызқұмалақтың орны ерекше. Бірі әлемдік деңгейде кең тараған зияткерлік спорт болса, екіншісі қазақ халқының дәстүрлі ойыны ретінде ұлттық мәдениетпен тығыз байланысты. Арыс қаласында осы екі бағытқа қызығатын жастар үшін үйірмелер мен жарыстарға қатысу мүмкіндігі қалыптасып келеді.

Шахматтың ерекшелігі – оның жас ерекшелігіне қарамай кез келген адамға қолжетімді болуында. Шахмат ойнау үшін арнайы үлкен спорт алаңы немесе күрделі құрал-жабдық қажет емес. Ең бастысы – ойын ережесін білу, тақта мен фигуралар жеткілікті. Бірақ қарапайым көрінгенімен, шахматтың ішкі мазмұны күрделі. Әрбір жүріс ойыншыдан бірнеше қадамды алдын ала есептеуді, қарсыластың ойын болжауды және нақты шешім қабылдауды талап етеді. Сондықтан бұл ойын баланың логикалық ойлау қабілетін дамытуға ықпал ететін тиімді құралдардың бірі ретінде қарастырылады.

Арыста шахматпен айналысуға балалар мен жасөспірімдердің мүмкіндігі бар. Қаладағы спорт мектептерінің бірінде шахмат бағыты бойынша жаттығулар ұйымдастырылған. Бұл жасөспірімдердің спорттың дәстүрлі түрлерімен қатар зияткерлік бағытты да таңдауына жағдай жасайды. Мұндай үйірмелерге қатысатын балалар ойынның негізгі ережелерін меңгеріп қана қоймай, тұрақты жаттығу арқылы өз деңгейін көтереді. Уақыт өте келе қалалық жарыстарға қатысып, тәжірибе жинақтау мүмкіндігі пайда болады.

Шахматқа қызығушылықтың қалыптасуы көбіне баланың өз ортасына байланысты. Бір сыныпта шахмат ойнайтын оқушының болуы оның достарына да қызығушылық тудыруы мүмкін. Әсіресе жарыстар мен турнирлер ұйымдастырылған кезде ойынның бәсекелік сипаты көрінеді. Бала өз қатарластарымен күш сынасып, жеңіске жетуге талпынады. Ал бұл оның ойынға деген ынтасын арттыра түседі. Сондықтан шахматты насихаттауда тек үйірме жұмысымен шектелмей, жарыс тәжірибесін де көбейту маңызды.

Шахматтың тәрбиелік мәні де назар аударуға тұрарлық. Ойын барысында асығыс шешім қабылдаудың салдары бірден көрінеді. Бір ғана дұрыс есептелмеген жүріс бүкіл партияның нәтижесін өзгертуі мүмкін. Осы арқылы бала өз әрекетінің салдарын алдын ала ойлауға үйренеді. Сонымен бірге жеңіске жеткен кезде шектен тыс мақтанбау, жеңілген жағдайда қарсыласын мойындау, ережені сақтау және сабырлылық таныту сияқты қасиеттер қалыптасады. Бұл дағдылар баланың күнделікті өміріндегі қарым-қатынасына әсер етуі мүмкін.

Ал тоғызқұмалақтың орны бұдан да ерекше. Ол – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан зияткерлік мұрасының бірі. Ойынның негізінде есептеу, стратегия құру, қарсыластың жүрісін болжау және бірнеше нұсқаның ішінен тиімді шешім таңдау жатыр. Осы ерекшеліктері арқылы тоғызқұмалақ жас ұрпақтың ойлау қабілетін жетілдіретін ұлттық ойын ретінде маңызын сақтап отыр. Бүгінде тоғызқұмалақ тек дәстүрлі ортада ғана емес, спорттық жарыстарда да кеңінен ойналады.

Арыста тоғызқұмалаққа қызығушылықтың болуы ұлттық спортты дамыту тұрғысынан да маңызды. Қаладағы балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінің бірінде тоғызқұмалақ бағыты бойынша жаттығу жүргізіледі. Бұл ұлттық ойынды жүйелі түрде үйренуге мүмкіндік береді. Үйірмеге келген бала алдымен ойынның негізгі қағидаларын меңгереді, кейін тактикалық әдістерді үйреніп, күрделі партияларды талдауға көшеді. Мұндай дайындық оның жарыстарға қатысуына негіз болады.

Тоғызқұмалақтың артықшылығы – оның ұлттық мазмұны мен заманауи спорттық жүйенің үйлесуінде. Қазір бұл ойын бойынша түрлі деңгейдегі жарыстар ұйымдастырылады. Спортшылар арнайы дайындалып, рейтингтік турнирлерге қатысады, өз шеберлігін арттырады. Бұл ұлттық ойынның тек мәдени мұра ретінде сақталып қоймай, кәсіби спортқа айналуына мүмкіндік берді. Арыс жастары үшін де мұндай жарыстар жаңа мақсат қоюға жол ашады.