АРЫС ӨҢІРІНДЕ СУ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ЖАҢҒЫРТУ ЖҰМЫСТАРЫ ЖҮРІП ЖАТЫР

Сапар барысында министрге қала әкімі Қайсар Маңқараев аймақта атқарылып жатқан жұмыстар мен жоспарланған жобалар туралы кеңінен баяндады. Алдымен министр «Көксарай» су реттегіші нысанында болып, оның техникалық жағдайын қарап шықты. Сондай-ақ су шаруашылығы жүйелерін салу және қайта жаңғыртуға қатысты бірқатар мәселелер талқыланып, алдағы кезеңге арналған жобалар таныстырылды. Министр ағын сумен қамтамасыз ету бағытында атқарылар жұмыстардың әлі де көп екенін атап өтіп, су үнемдеу технологияларын жетілдірудің маңыздылығына тоқталды. Оның айтуынша, суды тиімді жеткізу және оны дұрыс пайдалану бойынша жергілікті мекемелерге артылатын жауапкершілік жоғары. Арыс қаласында ирригациялық каналдарды жөндеу және реконструкциялау жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Биыл бес негізгі каналды бетондау және лоток орнату жұмыстары басталған. Осы жұмыстармен танысу үшін министр Жиделі елді мекенінде болды. Жиделі мен Байырқұм ауылдық округтері және олармен іргелес елді мекендерді ағын сумен қамтитын бес канал – БК-1, БК-1А, 3-К-1, 3-К-2 және 3-К-3 өткен ғасырдың 80-жылдары пайдалануға берілген. Қазір олардың барлығы тозығы жетіп, күрделі жөндеуді талап етеді. Жоба аясында ұзындығы 25 шақырымды құрайтын негізгі каналдарды бетондау және 117,7 шақырымдық тармақтардағы ескі лотоктарды жаңасымен алмастыру қарастырылған. Аталған жұмыстар кезең-кезеңімен жүзеге асырылып, 2027 жылға дейін жалғасады. Жоба толықтай Ислам даму банкі арқылы қаржыландырылуда.

Мамандардың айтуынша, жөндеу жұмыстары аяқталған соң Арыс өңіріндегі ағын су мәселесі едәуір жақсарып, ауыл шаруашылығына қажетті су жеткізу мүмкіндігі артатын болады.

                Ауыл шаруашылығы – Арыс қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды бағыттарының бірі. Сондықтан егістік алқаптарын дер кезінде әрі жеткілікті көлемде ағын сумен қамтамасыз ету мәселесі жергілікті шаруалар үшін ғана емес, жалпы өңір экономикасы үшін де ерекше маңызға ие. Соңғы жылдары климаттық өзгерістер, жауын-шашын көлемінің азаюы, өзендердегі су деңгейінің төмендеуі және суару инфрақұрылымының тозуы ағын су тапшылығы мәселесін күрделендіре түсті. Осыған байланысты Арыс қаласында су ресурстарын тиімді пайдалану, каналдарды тазалау, су ысырабының алдын алу және шаруаларды вегетациялық кезеңде сумен тұрақты қамтамасыз ету бағытында жүйелі жұмыстар жүргізіліп келеді. Ағын су мәселесін шешудің негізгі жолдарының бірі – қолданыстағы суару жүйелерін күтіп ұстау және олардың өткізу қабілетін арттыру. Бұл бағытта магистралды және ішкі каналдарды механикалық тазалау, арналарды ретке келтіру, гидротехникалық нысандарды жөндеу жұмыстары маңызды рөл атқарады. Түркістан облысы бойынша жүзеге асырылып жатқан жұмыстар аясында «Тұран су» мекемесі Арыс қаласы мен өзге де аудандардағы каналдарды тазалау жұмыстарын жүргізіп келеді. Бұған дейін Арыс, Түркістан және басқа да магистралды әрі ішкі каналдардың ондаған шақырымы механикалық тазалаудан өткізіліп, су өткізу мүмкіндігін жақсарту шаралары қолға алынған. Арыс қаласының суармалы алқаптарын сумен қамтамасыз етуде өңірлік су жүйелерінің маңызы зор. Облыста Шардара, Отырар аудандары және Арыс қаласындағы суармалы жерлерге «Қызылқұм» магистралды каналы арқылы ағын су жеткізу жұмыстары жүргізілген. Бұл суармалы алқаптарды қажетті көлемдегі сумен қамтамасыз етуге және егіс науқанының тұрақты өтуіне мүмкіндік береді. Дегенмен ағын су мәселесін тек су көлемін арттыру арқылы шешу жеткіліксіз. Басты міндеттердің бірі – қолда бар суды ысырапсыз және тиімді пайдалану. Ашық топырақ арналарында судың жерге сіңуі мен булануы салдарынан едәуір көлемде су жоғалады. Сондықтан каналдарды кезең-кезеңімен жөндеу, бетондау, гидротехникалық құрылыстарды жаңарту және су есептеу жүйесін жетілдіру маңызды. Қазақстанның су саласын дамытудың 2024–2028 жылдарға арналған кешенді жоспарында да суару каналдарындағы су ысырабының деңгейін төмендету және су үнемдеу технологияларын кеңейту міндеті қойылған.

Арыс қаласы үшін ағын суды тиімді басқару мәселесі климаттық жағдайларға да тікелей байланысты. Соңғы жылдары Арыс өзеніндегі су көлемінің төмендеуі өңірдегі су тапшылығының өзектілігін көрсетті. Мәселен, ресми деректерде 2025 жылы Арыс өзенінің су шығыны өткен кезеңдермен салыстырғанда айтарлықтай азайғаны айтылған. Мұндай жағдайда әр текше метр суды тиімді пайдалану, су беру кестесін сақтау және шаруалардың су тұтынуын нақты жоспарлау ерекше маңызды. Су тапшылығы жағдайында шаруалар арасында әділ әрі тиімді су бөлу жүйесін қалыптастыру да өзекті. Облыста ағын суды қажеттілікке қарай бөлу, суды шамадан тыс пайдалануға жол бермеу және су беру тәртібін реттеу бағытында нақты шаралар қабылданған. Су өлшеу құралдарын пайдалану, шлюздердегі есепті бақылау және диспетчерлік қызмет арқылы су балансын реттеу – осы жұмыстың маңызды тетіктерінің бірі. Мұндай жүйе Арыс қаласындағы ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің суға деген сұранысын нақтылауға және қолдағы ресурсты тиімді бөлуге мүмкіндік береді. Каналдарды тазалау жұмыстары да ағын су мәселесін шешудегі маңызды бағыт болып табылады. Уақыт өте келе канал арналарына лай, шөп-шалам және түрлі шөгінділер жиналып, олардың су өткізу қабілеті төмендейді. Нәтижесінде су соңғы алқаптарға дейін толық жетпей, шаруалардың шығыны артады. Сондықтан суару маусымы басталар алдында каналдарды механикалық тазалау, арналарды кеңейту және бұзылған бөліктерін жөндеу жүйелі түрде жүргізілуі қажет. Түркістан облысында жүздеген шақырым су арналары мен каналдарды тазалау және жөндеу бойынша жұмыстардың жүзеге асырылуы осы бағыттағы кешенді саясаттың жалғасып жатқанын көрсетеді. Арыс қаласында ағын су мәселесін шешудің ұзақ мерзімді жолдарының бірі – су үнемдеу технологияларын кеңінен енгізу. Тамшылатып суару, жаңбырлатып суару және басқа да заманауи тәсілдер дәстүрлі суару әдістерімен салыстырғанда суды әлдеқайда үнемді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе су тапшылығы байқалатын кезеңдерде ауыл шаруашылығының тұрақтылығын сақтауға ықпал етеді. Сонымен қатар су үнемдеу технологияларын енгізу өнімділікті арттыруға, еңбек шығындарын азайтуға және жердің мелиоративтік жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.

Бүгінде су шаруашылығы саласында цифрландырудың да маңызы артып келеді. Су көлемін автоматты түрде есептеу, каналдардағы су деңгейін бақылау, су беру кестесін цифрлық жүйелер арқылы басқару – алдағы уақытта Арыс қаласындағы су ресурстарын басқарудың тиімділігін арттыра алатын бағыттардың бірі. Мұндай технологиялар судың нақты қай көлемде алынғанын және қандай мөлшерде пайдаланылғанын бақылауға жағдай жасайды. Ағын су мәселесін шешуде мемлекеттік органдардың, су шаруашылығы мекемелерінің және шаруалардың өзара жауапкершілігі де маңызды. Мемлекеттік құрылымдар су инфрақұрылымын жаңғыртуға, каналдарды жөндеуге және жаңа технологияларды енгізуге жағдай жасауы тиіс. Ал шаруалар берілген суды белгіленген тәртіппен пайдаланып, ысырапқа жол бермеуге және су үнемдеу мәдениетін қалыптастыруға мүдделі болуы қажет. Су – шексіз ресурс емес. Сондықтан оны тиімді пайдалану бүгінгі күннің ғана емес, келер ұрпақ алдындағы жауапкершіліктің де маңызды бөлігі. Арыс қаласында ағын су мәселесін шешу – бір ғана мекеменің немесе бір реттік шараның нәтижесі емес. Бұл каналдарды тазалау мен жөндеуді, суару жүйелерін жаңғыртуды, су ысырабының алдын алуды, су үнемдеу технологияларын енгізуді және су ресурстарын әділ басқаруды қамтитын кешенді жұмыс. Өңірде жүргізіліп жатқан су инфрақұрылымын жақсарту шаралары мен су ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған бастамалар ауыл шаруашылығының тұрақты дамуына негіз болады. Алдағы уақытта осы жұмыстар жүйелі жалғасып, әрбір шаруашылыққа судың уақытылы әрі тиімді жеткізілуі қамтамасыз етілсе, Арыс қаласының аграрлық әлеуетін одан әрі арттыруға мүмкіндік мол.