ҚҰҚЫҚТЫҚ САНАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ – ЗАҢ МЕН ТӘРТІПТІҢ БЕРІК НЕГІЗІ

Жаһандану дәуірінде ақпараттың қолжетімділігі артып, әлеуметтік желілердің ықпалы күшейген сайын жасөспірімдердің құқықтық мәдениетін қалыптастыру бұрынғыдан да маңызды мәселеге айналып отыр. Себебі заңды білмеу құқық бұзушылықтан сақтап қалмайды, ал құқықтық сауаттылық әрбір азаматтың қауіпсіз өмір сүруінің, қоғамдағы тұрақтылықтың және мемлекет дамуының негізгі кепілі болып саналады. Сондықтан бүгінгі таңда құқықтық тәрбие жұмыстары білім беру ұйымдарының ажырамас бөлігіне айналып, оқушылардың құқықтық санасын арттыру бағытындағы жұмыстар мемлекеттік деңгейде жүйелі түрде жүргізілуде.

Қазақстанда заң үстемдігін қамтамасыз ету, құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайту және жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл міндеттер білім беру ұйымдары арқылы жүзеге асырылып, оқушылардың бойында заңға құрметпен қарау, азаматтық жауапкершілік, әділдік және адалдық сияқты құндылықтарды қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінуде. Бүгінде мектептерде жүзеге асырылып жатқан «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы осы бағыттағы жұмыстарды жаңа деңгейге көтеріп отыр. Бағдарламаның негізгі мақсаты – білім алушылардың рухани-адамгершілік қасиеттерін дамыту, құқықтық мәдениетін қалыптастыру, сыбайлас жемқорлыққа қарсы көзқарасын нығайту және елдің дамуына үлес қосатын жауапты азамат тәрбиелеу. Бұл міндеттер Мемлекет басшысы айқындаған «Заң мен тәртіп» қағидатымен де толық үндеседі. Заң талаптарын құрметтеу мәдениеті бала кезден қалыптасқанда ғана қоғамда құқық бұзушылық азайып, әділеттілік пен қоғамдық келісім нығая түседі.

Жастар арасында құқық бұзушылықтың алдын алу тек құқық қорғау органдарының ғана емес, ата-ананың, мектептің және тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әсіресе жасөспірім кезеңінде баланың мінез-құлқы қалыптасып, өмірлік ұстанымы айқындала бастайды. Осы уақытта оған дұрыс бағыт-бағдар беру, құқықтық сауаттылығын арттыру және заң талаптарын түсіндіру – маңызды тәрбиелік міндеттердің бірі. Егер оқушы заң талаптарын, өз құқықтары мен міндеттерін терең түсінсе, ол болашақта түрлі құқықтық тәуекелдерден сақтанып, өз әрекетінің салдарын бағалай алатын саналы азамат болып қалыптасады. Сондықтан құқықтық ағарту жұмыстары мектеп қабырғасынан басталуы тиіс.

Осы бағыттағы жүйелі жұмыстардың бірі Мақтаарал ауданындағы Ә.Бөкейхан атындағы №36 жалпы білім беретін мектепте жүзеге асырылып келеді. Мұнда «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы аясында «Заң мен тәртіп» жобасы тұрақты түрде ұйымдастырылып, білім алушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруға ерекше назар аударылуда. Жобаның негізгі мақсаты – оқушылардың құқықтық сауаттылығын арттыру, заң талаптарын құрметтеу мәдениетін қалыптастыру, құқық бұзушылықтың алдын алу және қоғамдық тәртіптің маңызын түсіндіру. Мұндай жобалар жасөспірімдердің құқықтық санасын қалыптастырумен қатар, олардың бойында жауапкершілік, адалдық және әділеттілік сияқты маңызды қасиеттердің орнығуына ықпал етеді.

Жоба аясында мектепке бекітілген тәлімгерлердің ұйымдастыруымен білім алушыларға арналған арнайы тәрбиелік іс-шара өткізілді. Кездесудің негізгі тақырыбы оқушылар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыруға және заң талаптарын түсіндіруге арналды. Іс-шара барысында тәлімгерлер құқықтық тәрбиенің бүгінгі қоғамдағы маңызына тоқталып, заң талаптарын орындаудың әрбір азаматтың міндеті екенін жан-жақты түсіндірді. Сонымен қатар оқушыларға құқықтық мемлекет ұғымы, азаматтардың құқықтары мен міндеттері, қоғамдық тәртіпті сақтау және заң алдындағы жауапкершілік мәселелері кеңінен түсіндірілді.

Тәлімгер Зулпиева Күлән 11-сынып оқушыларымен «Жасөспірімдер арасында қылмыстың алдын алу және құқық бұзушылықтың болдырмауы туралы» тақырыбында арнайы жиналыс өткізді. Кездесу барысында бүгінгі таңда жастар арасында кездесетін құқық бұзушылық түрлері, олардың пайда болу себептері және оның жеке тұлға мен қоғамға тигізетін зардаптары жан-жақты талқыланды. Оқушыларға кез келген заңсыз әрекеттің құқықтық салдары болатыны, әр адамның өз іс-әрекетіне жауапты екені нақты мысалдар арқылы түсіндірілді. Мұндай ашық форматтағы кездесулер жасөспірімдердің құқықтық сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың түрлі жағымсыз әрекеттерден бойын аулақ ұстауына ықпал етеді.

Жиналыс барысында құқық бұзушылықтың алдын алу мәселесіне ерекше назар аударылды. Оқушыларға құқық бұзушылықтың тек қылмыстық әрекеттермен ғана шектелмейтіні, қоғамдық орындардағы тәртіпті бұзу, буллинг, кибербуллинг, бөтеннің мүлкіне зиян келтіру, қоғамдық әдеп нормаларын сақтамау сияқты әрекеттердің де заңмен реттелетіні түсіндірілді. Сонымен қатар интернет кеңістігіндегі қауіпсіздік мәселелері де назардан тыс қалған жоқ. Қазіргі таңда әлеуметтік желілер мен цифрлық платформаларды пайдалану барысында заң талаптарын сақтау, жалған ақпарат таратпау, өзгенің ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу және жеке деректерді қорғау мәселелері ерекше өзекті болып отыр. Сондықтан құқықтық мәдениет тек күнделікті өмірде ғана емес, цифрлық ортада да сақталуы қажет екені айтылды.

Кездесу барысында оқушыларға заң алдындағы жауапкершілік туралы жан-жақты мәлімет берілді. Әрбір азаматтың құқықтары болғанымен, оның міндеттері де қатар жүретіні түсіндірілді. Заң талаптарын сақтау – тек құқық қорғау органдарының талабы емес, қоғамдағы тұрақтылықтың, қоғамдық қауіпсіздіктің және өзара сыйластықтың негізі екені атап өтілді. Сондай-ақ құқықтық мәдениетті қалыптастыру отбасы тәрбиесімен, мектептің тәрбие жұмысымен және жеке адамның өмірлік ұстанымымен тығыз байланысты екеніне назар аударылды. Егер жасөспірім кішкентайынан адалдықты, әділдікті және жауапкершілікті бойына сіңірсе, ол болашақта заңға бағынатын, елдің дамуына үлес қосатын азамат болып қалыптасады.

Бүгінде білім беру ұйымдарында құқықтық тәрбие жұмыстары түрлі форматта жүзеге асырылуда. Ашық кездесулер, пікірталастар, семинарлар, тренингтер, құқық қорғау органдары қызметкерлерімен кездесулер, жағдаяттық тапсырмалар және интерактивті сабақтар оқушылардың құқықтық сауаттылығын арттырудың тиімді құралдарына айналып келеді. Осындай жұмыстардың нәтижесінде оқушылар заң талаптарын жаттап қана қоймай, оны күнделікті өмірде қолданудың маңызын түсіне бастайды. Бұл өз кезегінде құқық бұзушылықтың алдын алып, мектептегі қауіпсіз және қолайлы білім беру ортасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Қазіргі уақытта Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан білім беру реформаларының басты бағыттарының бірі – оқушылардың академиялық білімін ғана емес, олардың азаматтық жауапкершілігін, құқықтық мәдениетін және адамгершілік қасиеттерін дамыту. Бұл міндеттер «Келешек мектептері» ұлттық жобасының, 2026–2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» бағдарламасының және біртұтас тәрбие жүйесінің негізгі басымдықтарымен үйлеседі. Аталған бастамалар балалардың жан-жақты дамуына жағдай жасап қана қоймай, олардың қауіпсіз ортада білім алуына, құқықтарының қорғалуына және заң талаптарын құрметтейтін тұлға болып қалыптасуына бағытталған. Осындай мемлекеттік бастамалардың тиімді жүзеге асуы білім беру ұйымдарындағы жүйелі тәрбие жұмыстарына тікелей байланысты.

Құқықтық тәрбие – бір күнде немесе бір ғана іс-шара арқылы қалыптасатын құндылық емес. Бұл – үздіксіз жүргізілетін кешенді жұмыс. Мұнда мұғалімдердің, тәлімгерлердің, ата-аналардың және қоғамның өзара ынтымақтастығы ерекше рөл атқарады. Әрбір өткізілген кездесу, әрбір түсіндіру жұмысы, әрбір тәрбиелік іс-шара жасөспірімнің құқықтық көзқарасының қалыптасуына өзіндік ықпал етеді. Сондықтан мектептердегі осындай жобалардың маңызы жыл өткен сайын артып келеді.

Қорытындылай келе, Ә.Бөкейхан атындағы №36 жалпы білім беретін мектепте «Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы аясында жүзеге асырылып жатқан «Заң мен тәртіп» жобасы оқушылардың құқықтық санасын қалыптастыруға бағытталған маңызды бастамалардың бірі болып табылады. Тәлімгерлер ұйымдастырған кездесулер мен түсіндіру жұмыстары жасөспірімдердің заңға деген құрметін арттырып, құқық бұзушылықтың алдын алуға, жауапкершілік сезімін нығайтуға және құқықтық мәдениетті қалыптастыруға нақты ықпал етеді. Заңды құрметтейтін, өз әрекетіне жауап бере алатын, адалдық пен әділеттілікті өмірлік қағидасына айналдырған жас ұрпақ қана елдің тұрақты дамуы мен қоғамдық келісімінің сенімді тірегі болмақ. Сондықтан құқықтық тәрбиеге бағытталған мұндай игі бастамалар алдағы уақытта да жүйелі түрде жалғасып, өскелең ұрпақтың саналы азамат болып қалыптасуына қызмет ете беретіні сөзсіз.