«ОТБАСЫ БАНКІНДЕГІ» БЫЛЫҚ БҰРЫН ҮЙ АЛҒАНДАРҒА ДА ҚАУІП ТӨНДІРЕ МЕ

Қызметкерлер клиенттердің, риелторлардың, жеке сот орындаушылары мен нотариустардың мүддесін лоббилеу, тұрғын үй кезегін жылжыту үшін заңсыз сыйақы алған. Бұдан бөлек, банктің бір филиалында клиенттердің несие қабілетін растау үшін жалған табыс құжаттары дайындалып, олар несие өтінімдеріне тіркелген. Анықталған фактілер бойынша тиісті қызметкерлер жұмыстан шығарылып, материалдар құқық қорғау органдарына жолданған. Бірнеше қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі тергеу жүріп жатыр.

Бұл ақпарат қоғамда бірден маңызды сұрақ туғызды: осындай жолмен бұрын үй алған азаматтардың баспанасына қауіп бар ма? Қолда бар мәліметке сүйенсек, банк қызметкерлерінің заңсыз әрекеттері анықталды екен деп, бұрын ипотека рәсімдеген немесе мемлекеттік бағдарлама арқылы баспана алған барлық азаматтың үйінен айырылып қалу қаупі автоматты түрде туындамайды.

Егер тергеу барысында нақты бір тұрғын үйдің заңсыз кезек жылжыту, жалған құжат пайдалану немесе басқа да қылмыстық схема арқылы алынғаны дәлелденсе, сол мәмілеге құқықтық баға берілуі мүмкін. Бірақ «банк қызметкері қылмыс жасады» деген фактінің өзі бұрын үй алған барлық азаматтың келісімін автоматты түрде жарамсыз етпейді. Әрбір жағдай жеке қаралуы тиіс.

Мәселенің бір бөлігі тұрғын үй кезегіне қатысты. 2025 жылғы 24 мамырға дейін тұрғын үй кезегін негізінен жергілікті атқарушы органдар жүргізген. Кейін есепке қою, кезекті жүргізу және тұрғын үйді бөлу функциялары орталықтандырылып, бұл бағытта «Отбасы банктің» рөлі артты. Жаңа жүйеде адам факторын азайту және азаматтардың деректерін цифрлық форматта тексеру көзделген.

Алайда банктің есебінде қызметкерлердің тұрғын үй кезегін жылжыту үшін заңсыз сыйақы алғаны көрсетілген. Оның нақты қалай жүзеге асқаны әзірге ашық айтылған жоқ. Сондықтан қызметкерлер кезектегі нөмірді тікелей өзгерткен деп кесіп айтуға негіз жоқ. Тергеу барысында кезекке қойылған күннің, әлеуметтік санаттың, басымдық мәртебесінің немесе тұрғын үй алуға негіз болған деректердің өзгертілген-өзгертілмегені анықталуы тиіс. Сонымен қатар белгілі бір азаматқа тұрғын үй бөлу кезінде заңсыз артықшылық жасалған-жасалмағаны да тексерілуі керек.

Егер бір азамат заңсыз жолмен кезекте алға жылжытылса, оның салдары басқа тұрғындарға да әсер етеді. Мысалы, кезекте кейін тұрған адам заңсыз жолмен баспана алу мүмкіндігіне ие болса, заң талаптарын сақтап отырған азаматтың тұрғын үй алу мерзімі кейінге шегерілуі мүмкін. Сондықтан тұрғын үй кезегіндегі заңсыздықтың басты зардабы – тек мемлекетке немесе банкке келген шығын емес, баспана күтіп отырған басқа азаматтардың мүмкіндігінің шектелуі.

Ал жалған табыс құжаттарына қатысты жағдай одан да күрделі. Банктің есебінде бір филиал қызметкерінің клиенттердің несие қабілетін растау үшін жалған табыс құжаттарын дайындағаны және оларды кредиттік өтінімдерге тіркегені көрсетілген. Егер азамат өзінің нақты табысы ипотека алуға жеткіліксіз екенін біле тұра, жалған құжат жасауға немесе пайдалануға саналы түрде қатысқаны дәлелденсе, оның әрекетіне де құқықтық баға берілуі мүмкін. Ал клиент құжаттың жалған екенін білмеген болса, оның жағдайы мүлде бөлек қаралады. Сондықтан әрбір іс жеке зерттелуі тиіс.

Қызығы, тұрғын үй саласындағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдері бұған дейін де банк назарында болған. «Отбасы банк» тұрғын үймен қамтамасыз ету бағыты бойынша бірнеше рет ішкі талдау жүргізген. 2023 жылы тұрғын үймен қамтамасыз ету қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдері зерттелсе, 2025 жылы тұрғын үй кезегінің қалыптасуы, жүргізілуі, өзектендірілуі және әкімшілендірілуіне қатысты тәуекелдер қайта талданған.

Банк мәліметінше, сыбайлас жемқорлыққа қарсы оқыту жұмыстары да жүргізілген. Алайда бақылау мен комплаенс жүйесінің болуы заңсыз әрекеттердің мүлде болмайтынына кепілдік бермейтіні осы жағдайдан көрініп отыр. Сондықтан ендігі маңызды мәселе – мұндай әрекеттердің қалай жасалғанын ғана емес, олардың ішкі бақылау жүйесі арқылы неліктен ертерек анықталмағанын түсіну.

Бұдан бөлек, банк бұған дейін азаматтарды тұрғын үй кезегін ақшаға жылжытып беремін деп ұсыныс жасайтын адамдардан сақ болуға шақырған. 2025 жылғы қарашада банк өзін қызметкер ретінде таныстырып, ақшаға тұрғын үй кезегін жылжытып беруге уәде ететін адамдардан сақтануды ескерткен. Банк мұндай ақылы қызмет көрсетпейтінін мәлімдеген. Бұл ақпаратты қазіргі қылмыстық істермен тікелей байланысты деп айтуға болмайды. Дегенмен «кезекті ақшаға жылжыту» туралы ұсыныстардың болғаны және кейін банк есебінде өз қызметкерлерінің осындай әрекеті туралы фактілердің көрсетілуі бұл бағыттағы тергеудің маңызын арттырады.

Қазір қылмыстық істер бойынша сотқа дейінгі тергеу жүріп жатқандықтан, нақты кімнің қандай әрекет жасағаны және қандай жауапкершілікке тартылатыны туралы түпкілікті айтуға әлі ерте. Тергеу барысында банк қызметкерлерімен бірге делдалдардың, риелторлардың немесе жекелеген клиенттердің ықтимал қатысы да анықталуы мүмкін. Бірақ қазіргі ашық мәліметтерге сүйеніп, аталған тұлғалардың барлығын қылмыстық схемаға қатысты деп айтуға негіз жоқ.

Сондықтан қазіргі кезеңде «Отбасы банктен үй алғандардың бәріне қауіп төніп тұр» деген қорытынды жасау дұрыс емес. Бұрын ипотека алған немесе мемлекеттік бағдарлама арқылы баспана алған азаматтардың әрқайсысының үйі жеке заңсыздық дәлелденбейінше күмәнді деп танылмайды. Егер нақты бір тұрғын үйдің заңсыз кезек жылжыту, жалған құжат немесе қылмыстық схема арқылы алынғаны дәлелденсе ғана, сол мәмілеге қатысты құқықтық мәселе көтерілуі мүмкін.

Бұл ретте адал клиент пен қасақана заңсыз схемаға қатысқан адамның құқықтық жағдайы бірдей болмауы керек. Мәселен, банк қызметкері жалған құжат дайындағанымен, клиент оның жалған екенін білмеген болса, бұл жағдайды оның әдейі заң бұзған әрекетімен теңестіруге болмайды.

Қазір қоғам үшін ең маңыздысы – тергеудің нәтижесін күту және нақты фактілерге сүйену. Сонымен қатар құқық қорғау органдары заңсыз төлемдердің кімге берілгенін, қанша азаматтың кезегі өзгергенін, жалған құжат арқылы қанша несие рәсімделгенін және осы әрекеттерге банк ішінен тағы кімдердің қатысы болғанын анықтауы тиіс.

Өйткені мәселе бірнеше қызметкердің заңсыз әрекетімен ғана шектелмеуі мүмкін. Егер жүйеде осындай әрекеттерге мүмкіндік беретін әлсіз тұстар болса, олар жойылуы керек. Ал тергеу нақты кінәлілерді анықтап қана қоймай, тұрғын үй саласындағы бақылау тетіктерін күшейтуге де негіз болуы қажет.

«Отбасы банк» – азаматтардың баспана алуына тікелей қатысы бар маңызды қаржы институттарының бірі. Сондықтан мұндағы кез келген заңсыздық халықтың банкке ғана емес, жалпы тұрғын үй саясатына деген сеніміне әсер етеді. Үй – кезекте тұрған мыңдаған азамат үшін жай ғана мүлік емес, жылдар бойы күткен арман. Сол арманның заңсыз жолмен біреуге беріліп кетпеуі үшін жүйедегі әрбір шешім ашық әрі әділ болуы тиіс.